سندروم روده تحریک پذیر (IBS)؛ از تشخیص دقیق تا عوارض شایع این اختلال

احساس نفخ روده و تورم شکم، دل درد و دل پیچه های مکرر، ابتلا به اسهال یا یبوست های طولانی مدت؛ در نگاه اول مشکل ساده و گذرایی به نظر می رسد. اما در بسیاری از موارد، این علائم می تواند نشانه ابتلا به اختلال شایعی در عملکرد روده، به نام بیماری سندرم روده تحریک پذیر (IBS) باشد.

سندروم روده تحریک پذیر، از جمله پیچیده بیماری های گوارشی است که علائم اختصاصی و مشخصی ندارد. به دلیل مشابهت علائم، اغلب با بیماری های گوارشی دیگر اشتباه گرفته می شود و تشخیص صحیح دیر هنگام، بیمار مبتلا را درگیر ناراحتی های گوارشی مداوم، استرس و اضطراب ناشی از عوارض آن می کند.

سندروم روده تحریک پذیر (IBS) چیست:

سندروم روده تحریک پذیر، یک اختلال در عملکرد طبیعی روده بزرگ است که اغلب به دلیل عدم هماهنگی بین مغز و دستگاه گوارش (محور مغز و روده)، بروز می کند.

در فرد مبتلا به سندروم روده تحریک پذیر؛ اعصاب روده، نسبت به حرکات طبیعی یا برخی مواد غذایی خاص، حساسیت نشان می دهند و باعث دل درد، نفخ روده و تغییر در عادات اجابت مزاج طبیعی یعنی اسهال یا یبوست می شوند.

برخلاف بیماری های التهابی روده یعنی کرون و کولیت اولسراتیو، در سندروم روده تحریک پذیر، هیچ زخم و التهاب مشخصی در روده و کانال رکتوم دیده نمی شود ولی بیماری بر کیفیت زندگی فرد مبتلا کاملا واقعی و تاثیر گذار است.

علائم سندروم روده تحریک پذیر (IBS):

در اختلال گوارشی سندروم روده تحریک پذیر، علاوه بر مشابهت علائم با بیماری های گوارشی دیگر، علائم این بیماری خاص نیز از فردی به فرد دیگر، متفاوت است. 

شایع ترین علائم سندروم روده تحریک پذیر (IBS):

• درد شکمی، گرفتگی یا اسپاسم عضلات شکمی بعد از غذا خوردن و قبل از اجابت مزاج
• احساس نفخ شکم و روده یا پر بودن شکم
• کاهش درد شکمی بعد از دفع مدفوع
• ابتلا به اسهال یا یبوست یا ترکیبی از هر دو
• بروز شقاق مقعدی و لزوم درمان شقاق با لیزر
• وجود مخاط روده در مدفوع
• احساس تخلیه ناکامل یا دفع ناقص مدفوع

تشخیص سندروم روده تحریک پذیر (IBS):

تشخیص دقیق سندروم روده تحریک پذیر، به علت تشابه علائم با بیماری های گوارشی دیگر، نیاز به بررسی افتراقی و تخصصی دارد.

مهم ترین راه های تشخیص بیماری  سندروم روده تحریک پذیر:

– بررسی سبک زندگی فرد:

در این مرحله، ژنتیک یا سابقه ابتلا به بیماری های گوارشی در سایر افراد خانواده، برنامه غذایی و نوع تغذیه، زمان شروع یا عود علائم و موارد استرس زا در زندگی فرد مبتلا بررسی می شود.

– معاینه فیزیکی:

معاینه حضوری بیمار توسط پزشک، وجود درد در نواحی مختلف شکمی، نفخ روده و حساسیت های غیر طبیعی ناشی از اختلال در عملکرد طبیعی روده، را مشخص می کند.

– ارزیابی مشکلات روحی:

اضطراب و افسردگی در افراد مبتلا به سندروم روده تحریک پذیر، بسیار شایع است. بررسی مشکلات روحی و درمان همزمان جسم و روان، تاثیر زیادی در تسریع روند بهبود بیماری دارد.

آزمایش های تخصصی افتراقی سندروم روده تحریک پذیر (IBS):

در تشخیص دقیق بیماری هایی که علائم مشابهی دارند، پزشک معالج، باید آنها را از هم افتراق بدهد یعنی با انجام آزمایش های تخصصی، بیماری واقعی را از بقیه جدا کرده و تشخیص بدهد.

این آزمایش ها برای بررسی علل کم خونی، التهابات یا عفونت های احتمالی تجویز می شوند.

رایج ترین آزمایش های خون افتراقی سندروم روده تحریک پذیر:

• آزمایش خون:

– آزمایش (CBC): شمارش کامل تعداد و نوع سلول های خونی گلبول های سفید، قرمز و پلاکت  – آزمایش (CRP): اندازه گیری میزان التهاب فعال در بدن و سطح پروتئین واکنشی C در خون.

– آزمایش (ESR): شناسایی وجود التهاب در بدن، از طریق اندازه گیری سرعت ته نشینی گلبول قرمز

• آزمایش مدفوع:

آزمایش مدفوع، برای تشخیص عفونت های ویروسی، انگلی و باکتریایی و بررسی سطح و اندازه پروتئین های کالپروتکتین یا لاکتوفرین (نشان دهنده التهاب روده) استفاده می شود.

نکته مهم این است که دو نوع پروتئین کالپروتکتین یا لاکتوفرین، در هنگام وجود التهاب، توسط گلبول های سفید در روده، آزاد می شوند که در آزمایش مدفوع، قابل اندازه گیری است.

• تست تنفسی (SIBO):

در تست تنفسی یا Small Intestinal Bacterial Overgrowth رشد بیش از اندازه باکتری های روده باریک، اندازه گیری و بررسی می شود.

• تست عدم تحمل لاکتوز یا گلوتن (بیماری سلیاک):

این آزمایش در بیمارانی که دچار سلیاک هستند و پس از مصرف غذاهای حاوی گلوتن یا لبنیات، دچار نفخ روده یا اسهال می شوند، ضروری است.

• کولونوسکوپی:

در افراد دارای سابقه ابتلای خانوادگی به بیماری های گوارشی، یا افرادی که دچار سرطان روده بزرگ، التهابات شدید روده بزرگ، خونریزی از مقعد یا کاهش وزن ناگهانی بدون دلیل می شوند؛ انجام کولونوسکوپی به تشخیص زودهنگام اختلالات و مشکلات موجود در کل روده بزرگ، درمان موثر و فوری کمک زیادی می کند.

• سیگموئیدوسکوپی:

سیگموئیدوسکوپی نیز مانند کولونوسکوپی، به شناسایی مشکلات بخش سیگموئید روده بزرگ (انتهای روده بزرگ)، کمک می کند.

استاندارد جهانی تشخیص سندروم روده تحریک پذیر (IBS): معیار رم (Rome IV)

یکی از معتبرترین ابزارهای تشخیص سندروم روده تحریک پذیر در سطح جهان، معیار رم (Rome IV) می باشد.

بر طبق این معیار جهانی، فرد زمانی بیمار مبتلا به سندروم روده تحریک پذیر IBS محسوب می شود که این علائم خاصی را داشته باشد.

مهم ترین علائم سندروم روده تحریک پذیر بر اساس معیار رم (Rome IV):

• در طی 3 ماه متوالی، حداقل 1 بار در هفته، دچار درد شکمی شده باشد.
• درد شکمی باید 3 ویژگی زیر را داشته باشد:

– ارتباط مستقیم با اجابت مزاج یا دفع مدفوع

– تغییر در دفعات دفع مدفوع

– تغییر در شکل یا قوام (شلی یا سفتی) مدفوع 

تفاوت بیماری سندروم روده تحریک پذیر با سایر بیماری های گوارشی:

از دلایل عدم مراجعه بیمار به پزشک و تشخیص دیرهنگام بیماری سندروم روده تحریک پذیر، ساده انگاری و اشتباه گرفتن بیماری با سایر بیماری های دستگاه گوارشی روده است.

جدول مقایسه بیماری های گوارشی روده: IBS، سلیاک و بیماری های التهابی روده

در این جدول عوارض شایع بیماری های گوارشی با علائم مشابه گوارشی، با هم مقایسه می شود:

عوارض ابتلا به سندروم روده تحریک پذیر (IBS):

سندروم روده تحریک پذیر، مستقیما خطرناک نیست اما در صورت بی توجهی و سهل انگاری در درمان، عوارض جسمانی و مشکلات روحی در پی دارد که زندگی بیمار را تحت تاثیر قرار می دهد.

در بسیاری از بیماران، استرس باعث تشدید علائم می شود. به همین دلیل برای حصول بهترین نتیجه در کنترل اختلال گوارشی سندروم روده تحریک پذیر، باید رویکرد همزمان فیزیکی و روانی، در نظر گرفته شود.

شایع ترین عوارض جسمی و روحی ابتلا به سندروم روده تحریک پذیر:

• عوارض شایع جسمی سندروم روده تحریک پذیر:

– ابتلا به یبوست یا اسهال: عامل اصلی بروز بیماری های مقعدی هموروئید (بواسیر) و شقاق (فیشر)

– درد و نفخ شکمی دائمی: اختلال در روند زندگی فرد

– حرکات نامنظم روده: اختلال در جذب مواد مغذی از روده و سوء تغذیه

• عوارض شایع روحی و اجتماعی سندروم روده تحریک پذیر

– استرس، اضطراب و افسردگی مزمن

– کاهش کیفیت خواب شبانه

– کاهش بهره وری در امور روزمره زندگی

– ترس از حضور در اجتماع به دلیل بروز علائم ناگهانی بیماری

کنترل و کاهش عوارض ابتلا به سندروم روده تحریک پذیر (IBS):

برای درمان سندروم روده تحریک پذیر، تا کنون روشی قطعی و دائمی پیدا نشده است.

کنترل و مدیریت سندروم روده تحریک پذیر؛ با ترکیبی از درمان دارویی، رعایت رژیم غذایی مناسب و اصلاح سبک زندگی، امکان پذیر می باشد.

مهم ترین راهکار های مدیریت و کنترل سندروم روده تحریک پذیر (IBS):

• رعایت رژیم غذایی 

– کاهش مصرف قندهای فروکتوز، لاکتوز و سوربیتول

– مصرف فیبر های محلول، برای کاهش ابتلا به یبوست: مانند سیب، جو دو سر

• نوشیدن مایعات:

– نوشیدن آب سالم فراوان بین 8 تا 12 لیوان

– پرهیز از نوشیدن آبمیوه های صنعتی و قندی

– پرهیز از نوشیدن مشروبات الکلی

• اصلاح سبک زندگی:

– مدیریت استرس: دوری از محیط های استرس زا

– تمرین های ذهن آگاهی: مانند یوگا و مدیتیشن

– پیاده روی منظم روزانه یا تمرینات سبک ورزشی

– ثبت علائم روزانه: یادداشت برداری از زمان شروع درد، نوع غذای مصرف شده و تعداد دفعات اجابت مزاج، شکل دفع مدفوع (عادی، اسهال یا یبوست)

– داشتن خواب راحت شبانه و استراحت کافی

سوالات متداول درباره سندروم روده تحریک پذیر (IBS)؛ از تشخیص دقیق تا عوارض اختلال

• آیا بیماری سندروم روده تحریک پذیر (IBS)، برای بیمار مبتلا خطرناک است و خطر جانی دارد؟
  خیر. سندروم روده تحریک پذیر یا (IBS)، بیماری خوش خیم گوارشی است. با تغییر سبک زندگی و رعایت رژیم غذایی مناسب و تمرین های سبک، قابل کنترل می شود.

• آیا سندروم روده تحریک پذیر (IBS)، درمان قطعی دارد؟
  درمان قطعی برای این بیماری وجود ندرد. با تنظیم برنامه غذایی، ورزشی و مصرف به موقع داروهای تجویز شده توسط پزشک متخصص، علائم بیماری کنترل شده و کاهش پیدا می کند.

• آیا استرس باعث تشدید علائم سندروم روده تحریک پذیر می شود؟
  بله. به علت ارتباط مستقیم بین مغز و روده، هر گونه استرس و اضطراب باعث واکنش روده و علائمی مانند دل درد، نفخ، اسهال یا یبوست می شود.

• آیا ارتباطی بین  سندروم روده تحریک پذیر (IBS) و هموروئید یا سایر بیماری های مقعدی وجود دارد؟
  عدم درمان یبوست یا اسهال ناشی از عوارض سندروم روده تحریک پذیر (IBS)، باعث بروز علائم بیماری مقعدی هموروئید

• آیا  سندروم روده تحریک پذیر (IBS)، در زنان بیش از مردان بروز می کند؟
  بله. به علت تغییرات شدید هورمونی در دوره های خاصی از زندگی زنان مانند دوران بلوغ، بارداری، زایمان و یائسگی این بیماری در زنان بیشتر دیده می شود.

• آیا ابتلا به سندروم روده تحریک پذیر (IBS) باعث شقاق مقعدی می شود؟
  در اثر یبوست مزمن یا اسهال مزمن ناشی از سندروم روده تحریک پذیر، اطراف مقعد دچار بریدگی ها یا ترک خوردگی های ریز می شود که شقاق نام دارد.

• آیا درمان فوری برای هموروئید یا شقاق ناشی از سندروم روده تحریک پذیر، وجود دارد؟
  بله. خوشبختانه در سال های اخیر، لیزر درمانی؛ به عنوان روشی نوین، پیشرفته و بدون عوارض جانبی، بدون درد، بیهوشی، بستری و کاملا سرپایی در مدت 15 تا 45 دقیقه، برای درمان فوری بیماری های مقعدی و عوارض ناشی از بیماری های گوارشی، استفاده می شود.