سلیاک، بیماری خودایمنی مزمن، پس از مصرف پروتئین گلوتن در مواد غذایی مانند گندم، جو، چاودار و مشتقات آنها مثل ماکارونی نان های جو و … در افراد حساس بروز میکنه.
در بیماری سلیاک، سیستم ایمنی بدن، به اشتباه به بافت های سالم روده کوچک حمله ور میشه که موجب التهاب، آسیب و تخریب پرزهای روده میشه.
ساختار پرزهای روده: مسئول جذب مواد مغذی از روده
پرزهای روده، ساختارهای بسیار ریز انگشت مانندی هستن که سطح داخلی روده رو کاملا پوشاندن.
سطح داخلی روده کوچک، برخلاف ظاهر لوله ای شکل روده، بسیار گسترده و پیچیده هست.
افزایش سطح روده به دلیل سه ساختار اصلی ایجاد میشه:
- چین های دایره ای
- پرزهای روده
- میکرو پرزها
پوشش داخلی دیواره روده کوچک، باعث افزایش سطح تماس روده کوچک برای جذب بیشتر مواد مغذی، ویتامین ها، قندها، اسیدهای آمینه، اسیدهای چرب، آب و الکترولیت ها به اندازه 200 تا 300 متر مربع میشه. یعنی به اندازه یه زمین تنیس!
بنابراین، آسیب به پرزهای روده، منجر به بروز مشکلات گوارشی پیچیده، اختلال در جذب مواد غذایی یا ریز مغذی ها در روده کوچک، مشکلات عصبی، ناباروری و حتی پوکی استخوان در افراد مبتلا به سلیاک میشه.
پروتئین گلوتن: عامل اصلی آسیب به پرزهای روده و بیماری سلیاک
گلوتن، باعث چسبندگی خمیر و پف کردن نان، هنگام پخت، ترکیبی از 2 نوع پروتئین اصلی هست:
- پروتئین گلیادین
- پروتئین گلوتنین
مکانیسم عمل گلوتن در بیماری سلیاک: چگونگی آسیب به پرزهای روده
وقتی پروتئین گلوتن، وارد روده میشه، جزء گلیادین آن، توسط آنزیمی به نام ترانس گلوتامیناز بافتی یا tTG ، تغییر شیمیایی پیدا میکنه.
پس از این تغییر شیمیایی، سیستم ایمنی بدن، به اشتباه، این ترکیب رو به عنوان عامل تهدید خارجی و مهاجم، شناخته و برای مقابله با آن، آنتی بادی تولید میکنه.
این واکنش ایمنی، باعث آسیب و تخریب تدریجی پرزهای روده و بروز بیماری سلیاک در روده میشه.
علائم بیماری سلیاک: علائم گوارشی و غیر گوارشی (سیستمیک)
بیماری سلیاک، علائم و نشانه های گوناگونی داره و در هر بیمار به شکل متفاوتی بروز میکنه. برخی از این علائم، در دستگاه گوارش و برخی در سیستم های دیگه بدن، بروز میکنه. پیچیدگی و تنوع علائم سلیاک، باعث میشه تشخیص و شناسایی بیماری، سال ها طول بکشه.
مهم ترین علائم گوارشی سلیاک:
- نفخ شکم، دل درد و ناراحتی های مزمن
- اسهال مزمن
- اسهال چرب (استئاتوره)
- حالت تهوع و استفراغ
- کاهش وزن ناگهانی
- سوء تغذیه مزمن
مهمترین علایم غیر گوارشی و سیستمیک سلیاک:
- کم خونی و فقر آهن
- آفت و زخم های دهانی
- ریزش مو و شکنندگی ناخن
- ضعف، بیحالی و خستگی مزمن
- بروز اختلالات و مشکلات پوستی مانند بثورات تاولی (درماتیت هرپتی فرمیس)
- اختلالات قاعدگی در زنان: بی نظمی یا عدم خونریزی در دوران پریود (آمنوره)
- ناباروری و مشکلات در دوران بارداری
- سقط جنین مکرر
- پوکی، کاهش تراکم استخوان ها و شکستگی های استخوان
- سرطان های گوارشی مثل سرطان روده کوچک یا لنفوم
- سردرد و سرگیجه
- اختلالات عصبی مانند افسردگی و اضطراب یا صرع
- تغییر رنگ یا کبودی پوست بدن
- کمبود ویتامین K
۷ دلیل از بین رفتن پرزهای روده کوچک: اختلال جذب مواد غذایی در روده
پرزهای معده و روده، ساختارهای ریز و ظریفی هستن که در دیواره یا جدار داخلی دستگاه گوارش بخصوص در دیواره روده کوچک، وظیفه جذب مواد مغذی، ویتامین ها و آب رو به عهده دارن.
آسیب یا از بین رفتن این پرزها، باعث اختلال در عملکرد روده و منجر به اختلالات گوارشی، سوء تغذیه، ضعف عمومی و بیماری های سیستمیک و مزمن میشه.
بیماری سلیاک:
- در سلیاک، سیستم ایمنی بدن، پس از مصرف غذاهای دارای پروتئین گلوتن (مانند گندم، جو، چاودار)، اشتباهی به پرزهای روده حمله میکنن و آنها رو از بین میبرن.
عفونت های گوارشی مزمن و درمان نشده:
- عفونت های دستگاه گوارش مانند هلیکوباکتر پیلوری در معده و ژیاردیا در روده، باعث تخریب تدریجی مخاط و پرزهای گوارشی میشن. این عفونت ها در کودکان و افراد دارای ضعف سیستم ایمنی، باعث مشکل در رشد فیزیکی میشه.
مصرف دراز مدت برخی داروها:
- مصرف طولانی مدت یا دوز بالای داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی مانند آسپرین، ناپروکسن و ایبوپروفن، باعث آسیب به مخاط و پرزهای روده میشن. بیماران مبتلا به زخم معده یا گاستریت، باید این داروها رو تحت نظر پزشک، مصرف کنن.
ابتلا به بیماری های التهابی مزمن روده (IBD):
- در بیماری های التهابی روده مانند کرون و کولیت اولسراتیو، التهاب شدید دیواره روده، به تدریج، باعث از بین رفتن و تخریب پرزهای جدار روده و در نتیجه خونریزی، درد مزمن شکم و جذب ناکافی مواد مغذی از روده میشن.
بیماری های خود ایمنی بدن:
- در برخی افراد، ابتلا به اختلالات ایمنی مانند دیابت نوع 1، لوپوس به ساختار پرزهای جدار روده و بافت روده، آسیب میزنن.
سوء تغذیه و کمبود ویتامین ها:
- کمبود مواد مغذی به ویژه ویتامین های D، A ، روی، کلسیم باعث آسیب و تخریب ساختار پرزهای جدار روده میشن. در صورت آسیب بیشتر ، سوء تغذیه و جذب کم مواد مغذی هم بیشتر اتفاق میافته.
آسیب های فیزیکی یا جراحی های شکمی:
- ضربات شدید، تصادفات، جراحی های گسترده شکمی ( مانند برداشتن قسمتی از روده)، باعث تخریب پرزهای سالم روده، در اطراف بخش صدمه دیده میشن.
افراد در معرض ابتلا به سلیاک: عوامل موثر در افزایش شانس ابتلا
عوامل ژنتیکی و محیطی متعددی، در بروز و شانس ابتلا به بیماری سلیاک، تاثیر دارن.
عوامل افزایش خطر ابتلا به بیماری سلیاک:
- ژنتیک: ابتلای یکی از والدین به سلیاک، افزایش 10% خطر ابتلا فرزندان به بیماری سلیاک رو در پی داره.
- جهش ژنتیکی: در 97% افراد مبتلا، جهش ژنتیکی موثره.
- ابتلا به بیماری های خود ایمنی مثل دیابت نوع 1، تیروئیدیت هاشیموتو و بیماری آدیسون
- ابتلا به سندرم داون یا سندروم ترنر
- افراد با سابقه بیماری کولیت اولسراتیو و کرون
- افراد با سابقه فقر آهن مقاوم به درمان
- ناباروری و سقط جنین بدون دلیل مشخص
- افراد دارای ژن HLA-DQ8 یا HLA-DQ2
سلیاک در کودکان و نوزادان: اهمیت تشخیص سریع و جلوگیری از عوارض جدی
علائم سلیاک، در نوزادان زیر یک سال، یا در کودکان، پس از مصرف مواد غذایی دارای پروتئین گلوتن، ظاهر میشه. شناسایی زودرس سلیاک در کودکان، بسیار حیاتی هست و باعث جلوگیری از اختلال در رشد و عوارض شدید بیماری میشه.
رایج ترین علائم سلیاک در کودکان و نوزادان:
- تورم شکم
- کاهش اشتها
- کاهش وزن
- اسهال مزمن و بد بوی مدفوع که درمان نمیشه
- حالت تهوع و استفراغ
- تضعیف و تحلیل عضلانی
- تورم و التهاب مفاصل
- اختلال در رشد و کوتاهی قد نسبت به همسالان
- تاخیر در بلوغ یا بلوغ دیررس
- پوسیدگی زودرس دندان ها
- بیقراری، نا آرامی و خستگی مزمن
- تاخیر در صحبت کردن
- اختلال در یادگیری یا اختلال کم توجهی و عدم تمرکز
سلیاک در دوران بارداری: تاثیر منفی بر رشد جنین
عدم اطلاع مادر باردار از ابتلا خود به بیماری سلیاک و عدم رعایت رژیم غذایی بدون گلوتن، باعث آسیب رسیدن به پرزهای جدار روده و جذب ناقص مواد مغذی حیاتی مثل آهن، اسید فولیک و ویتامین B12 و بروز عوارض شدیدی برای جنین و مادر میشه.
خوشبختانه، رعایت رژیم غذایی فاقد گلوتن، با وجود ابتلای مادر به سلیاک، باعث سلامت مادر و جنین در دوران بارداری و زایمان سالم میشه.
مهم ترین عوارض سلیاک در دوران بارداری:
- سقط جنین
- خطر زایمان زودرس
- رشد ناکافی جنین در رحم
- جدا شدن زودرس جفت از جنین
- کم خونی شدید مادر باردار
- فشار خون در بارداری
- زایمان به روش سزارین
روش های تشخیص بیماری سلیاک: تخریب پرزهای روده
این آزمایش ها باید قبل از شروع رژیم غذایی بدون گلوتن، انجام بشه. قطع گلوتن، باعث اشتباه در نتایج آزمایش میشه.
آزمایش خون: بررسی آنتی بادی ها
- اندازه گیری AGA: آنتی بادی های ضد گلیادین
- اندازه گیری (IgG و tTG-IgA): آنتی بادی های ترانس گلوتامیناز
- اندازه گیری (EMA): آنتی بادی اندومیزیوم
آزمایش ژنتیکی: تایپینگ HLA
آزمایش (HLA-DQ2 یا HLA-DQ8): بررسی وجود ژن های خاص افزایش احتمال ابتلا به سلیاک
بیوپسی دئودنوم: نمونه برداری از لوله گوارشی
کولونوسکوپی و نمونه برداری از اثنی عشر، برای بررسی میکروسکوپی بافت، میزان آسیب و تخریب پرزهای روده و تایید تشخیص بیماری سلیاک توسط پزشک متخصص
آزمایش های تحمل خوراکی: سوء جذب روده
آزمایش های مانند تحمل لاکتوز یا گزیلوز، برای بررسی عملکرد روده کوچک و تشخیص سوء جذب و جذب ناقص
روش قطعی درمان بیماری سلیاک: رعایت مادام العمر رژیم غذایی بدون گلوتن
تاکنون دارویی برای درمان قطعی سلیاک، معرفی نشده و رعایت رژیم غذایی فاقد پروتئین گلوتن، در تمام طول عمر، در کاهش عوارض سلیاک و برطرف کردن علائم آن کمک میکنه.
برای جلوگیری افسردگی ناشی از رژیم غذایی محدود، برنامه های روان درمانی و تمرینات ورزشی، کمک موثری در روند کنترل و بهبود بیماری داره.
مواد غذایی ممنوع در سلیاک
- مواد غذایی دارای گندم: آرد گندم، نان، کیک، بیسکویت، غلات فرآوری شده، ماکارونی، پاستا
- مواد غذایی دارای جو: سوپ جو، آبجو و ملت
- مواد غذایی دارای چاودار
- سوسیس، کالباس و ژامبون
- انواع سس های صنعتی
جایگزین های سالم بدون پروتئین گلوتن:
- انواع آردها: آرد برنج، آرد سیب زمینی، آرد ذرت، آرد بادام، آرد نارگیل
- غلات: برنج، ارزن، کینوا، ذرت و گندم سیاه
- پروتئین: گوشت، مرغ، تخم مرغ، ماهی
- لبنیات فاقد لاکتوز
- حبوبات و دانه ها مثل عدس، لوبیا، سویا و ذرت
- میوه ها و سبزیجات تازه
- غذاهای فرآوری شده با برچسب بدون گلوتن
- مصرف پروبیوتیک برای ترمیم فلور روده
درمان دارویی سلیاک: داروهای کمک کننده به کنترل و بهبود عوارض
هیچ دارویی در درمان سلیاک، به طور مستقیم موثر نیست. برای کنترل علائم، عوارض و تقویت عمومی بدن، میشه داروهای زیر رو مصرف کرد:
- مکمل های آهن
- ویتامین های B12 ، D، روی و کلسیم
- استروئیدهای خوراکی بودزوئید یا آزاتیوپرین: در موارد شدید بیماری
- داروهای ضد التهاب تجویز شده مختص بیماری سلیاک، توسط پزشک
- مولتی ویتامین ها و مینرال مخصوص بیماری های گوارشی
- داروهای ضد آلرژی
- درمان اسهال با داروهای ضد اسهال مانند لوپرامید
پیشگیری از ابتلا به بیماری سلیاک: راه های جلوگیری از آسیب به پرزهای روده
رعایت این موارد، باعث جلوگیری از عوارض جبران ناپذیر ابتلا به بیماری سلیاک و حفظ کیفیت زندگی بیمار، کمک میکنه:
- رعایت رژیم غذایی سالم، ضد التهاب و کم گلوتن
- خودداری از مصرف خودسرانه داروهای مسکن و آنتی بیوتیک ها
- جدی گرفتن علائم گوارشی مانند نفخ، اسهال مزمن، کاهش وزن یا کم خونی
- درمان اسهال و بیماری های التهابی روده
- مراجعه سریع به پزشک متخصص در صورت مشاهده علائم مشکوک گوارشی
سوالات متداول در مورد سلیاک
آیا بیماری سلیاک درمان قطعی داره؟
درمان دارویی قطعی برای سلیاک وجود نداره و با رعایت رژیم غذایی بدون گلوتن میشه عوارض بیماری رو کنترل کرد.
آیا پرزهای روده آسیب دیده، ترمیم میشن؟
بله. حذف گلوتن از رژیم غذایی، جایگزینی با مواد غذایی مناسب و درمان های مکمل، باعث ترمیم پرزهای روده میشن.
عوارض ابتلا به سلیاک رو چطور باید کنترل کرد؟
با تشخیص به موقع، رعایت رژیم غذایی بدون گلوتن و مراجعه منظم به پزشک، میشه زندگی سالم و طبیعی داشت.
آیا ابتلا به سلیاک، باعث افزایش خطر ابتلا به سرطان میشه؟
در صورت ناشناخته ماندن بیماری و کنترل نکردن آن، خطر سرطان روده کوچک یا لنفوم، افزایش پیدا میکنه.
