ایسکمی مزانتر روده: از انواع، علل، علائم تا تشخیص و درمان

سندروم ایسکمی مزانتر روده، یکی از بیماری های اورژانسی و بسیار خطرناک دستگاه گوارش است که در صورت عدم درمان به موقع، زندگی بیمار را، به خطر می اندازد.

ایسکمی مزانتر، به بیماری گفته می شود که در آن جریان خون کافی به علت انسداد شریان ها، تشکیل لخته خون در مسیر شریان یا کاهش شدید فشار خون، به سرخرگ های اطراف روده کوچک و بزرگ نمی رسد. در نتیجه سلول های دیواره روده، دچار کمبود شدید اکسیژن و مواد مغذی می شوند و عملکرد طبیعی خود را از دست می دهند. این بیماری به صورت حاد یا مزمن، در هر بخشی از روده رخ می دهد.

ایسکمی مزانتر روده چیست: چگونگی و زمان بروز بیماری

برای آشنایی بیشتر با بیماری گوارشی ایسکمی مزانتر روده، ابتدا باید آن را به طور دقیق شناخت:

لغت ایسکمی (Ischemia) در اصطلاح پزشکی، به معنی “کاهش یا توقف جریان خون در یک بافت یا عضو”، گفته می شود. در واقع، وقتی خونرسانی به یک بافت یا عضو، کافی نباشد؛ سلول ها، اکسیژن کافی و مواد مغذی لازم برای زنده و سالم ماندن را از خون، دریافت نمی کنند و عملکرد طبیعی شان مختل می شود.

همچنین مزانتر (Mesenteric) در اصطلاح پزشکی به سرخرگ ها یا شریان هایی گفته می شود که خون را به روده کوچک و روده بزرگ، می رسانند. این سرخرگ ها در اطراف روده قرار دارند و وظیفه آنها انتقال اکسیژن و مواد مغذی به سلول های روده است.

عوارض شدید عدم درمان ایسکمی مزانتر روده: خطر مرگ

• نکروز بافت روده (مرگ بافت روده)
• انسداد روده
• پارگی و سوراخ شدن دیواره روده
• عفونت شدید شکم یا پریتونیت
• سپسیس
• مرگ

انواع بیماری ایسکمی مزانتر روده: ۴ نوع شدت بیماری

بر اساس سرعت بروز بیماری و شدت علائم، ایسکمی مزانتر روده، به 4 دسته اصلی تقسیم می شود:

1- ایسکمی مزانتریک حاد:

ایسکمی مزانتریک حاد، شروع شدید و ناگهانی دارد و اغلب روده کوچک را درگیر می کند.

علل شایع:

1- فیبریلاسیون دهلیزی

2- سکته قلبی

3- آترواسکلروز رسوب چربی در شریان ها (سرخرگ ها)

4- کاهش شدید فشار خون

2- ایسکمی مزانتریک مزمن و پیشرفته (آنژین روده):

ایسکمی مزانتریک مزمن، که به نام آنژین روده هم شناخته می شود؛ به علت کاهش تدریجی جریان خون به رگ های تغذیه کننده روده (مزانتر) شروع تدریجی دارد.

شایع ترین علت بروز ایسکمی مزانتریک مزمن یا (آنژین روده)؛ آترواسکلروز یعنی رسوب چربی در دیواره شریان ها یا سرخرگ های مزانتر روده است.

 عدم درمان به موقع بیماری در مراحل ابتدایی مشاهده علائم، منجر به درگیر شدن دو شریان اصلی روده و گسترش بیماری مزمن به حاد و در نتیجه تشدید علائم بیماری می شود.

3- ایسکمی روده بزرگ (کولیت ایسکمیک):

شایع ترین نوع ایسکمی روده است که اغلب در افراد بالای 60 سال و افراد مسن، بروز می کند.

علل شایع ایسکمی روده بزرگ (کولیت ایسکمیک):

• ترومبوز سیاهرگ (ورید) مزانتریک روده: ناشی از انسداد و تورم ورید یا سیاهرگ خارج کننده خون از روده
• بیماری پانکراتیت
• عفونت های شکمی
• انواع سرطان های دستگاه گوارش
• بیماری های التهابی روده (کرون و کولیت اولسراتیو)
• اختلالات انعقادی خون

4- ایسکمی ترومبوز ورید مزانتریک (خارج نشدن خون از سیاهرگ های روده):

در این نوع ایسکمی مزانتر، در سیاهرگ های خارج کننده خون از روده، لخته خون ایجاد می شود. تنگی و انسداد ورید (سیاهرگ)، باعث بازگشت خون به روده و بروز تورم، التهاب و خونریزی گوارشی می شود.

عوامل بروز ایسکمی ترومبوز ورید مزانتریک (عدم تخلیه خون از ورید روده):

• التهاب پانکراس (لوز المعده)
• عفونت های شکمی
• سرطان های دستگاه گوارش یا تومور های شکمی
• بیماری های التهابی روده (کرون و کولیت اولسراتیو)
• اختلالات انعقادی وراثتی و مصرف داروها

علل بروز ایسکمی مزانتر روده:

ایسکمی روده به دلایل گوناگونی از جمله برخی بیماری های زمینه ای قلبی و گوارشی  روی می دهد.

شایع ترین علل ابتلا به بیماری ایسکمی مزانتر روده: از بیماری های قلبی تا مرگ بافت روده

• بیماری قلبی عروق کرونر:

تجمع چربی و پلاک در عروق کرونر، منجر به کاهش جریان خون در قلب، افزایش خطر سکته قلبی، ایجاد لخته خون و انسداد شریان های مزانتریک می شود.

• نارسایی قلبی:

در بیماری نارسایی قلبی، قلب قدرت کافی برای پمپاژ خون را ندارد و جریان خون در بدن، اندام و از جمله روده ها، کاهش پیدا می کند. در نتیجه سلول های روده، اکسیژن کافی از خون دریافت نمی کنند و نهایتا ایسکمی مزانتر به ویژه در سالمندان و بیمارانی که داروهای قلبی مصرف می کنند، بروز می کند.

• آترواسکلروز (رسوبات چربی):

آترواسکلروز، یعنی تجمع چربی و کلسترول در دیواره سرخرگ ها که باعث ضخیم و سفت شدن دیواره رگ، تنگ و مسدود شدن مسیر عبور خون و بروز مشکل جریان خون در رگ ها می شود.

بروز آترواسکلروز در عروق مزانتر (رگ های تغذیه کننده روده)؛ باعث کاهش خونرسانی به بافت روده و افزایش ابتلا به ایسکمی مزانتر مزمن یا حاد می شود.

• پانکراتیت (التهاب لوزالمعده):

پانکراتیت یا التهاب در غده پانکراس یا لوزالمعده (اندام موجود در پشت معده و مسئول تولید برخی آنزیم های گوارشی و تنظیم قند خون) است. مصرف مشروبات الکلی یا تولید سنگ صفرا؛ باعث بروز التهاب و تخریب بافت لوزالمعده، گرفتگی و تشکیل لخته خون (ترومبوز) در رگ های تغذیه کننده روده ها (رگ های مزانتر) و نهایتا منجر به بیماری ایسکمی مزانتر می شود.

• هیپرلیپیدمی یا کلسترول بالای خون:

هیپرلیپیدمی یعنی تجمع کلسترول در دیواره سرخرگ ها، ضخیم و سفت شدن دیواره رگ و تنگ شدن مسیر عبور جریان خون می شود.

رسوب کلسترول در عروق مزانتر (رگ های تغذیه کننده روده)؛ باعث کاهش خونرسانی به بافت روده و افزایش ابتلا به ایسکمی مزانتر مزمن یا حاد می شود.

• انسداد شریان ها (گرفتگی یا تنگی سرخرگ ها):

انسداد یا کاهش جریان خون در وریدها (سیاهرگ ها)، باعث بازگشت خون به روده و بروز تورم و التهاب شدید در روده می شود.

• سابقه ابتلا به بیماری قلبی فیبریلاسیون دهلیزی:

فیبریلاسیون دهلیزی، از شایع ترین آریتمی های قلبی است که در آن ضربان دهلیز ها یا تپش قلب، نامنظم و سریع تر از حالت عادی می شود.

در نتیجه فیبریلاسیون دهلیزی، خون به طور کامل از دهلیز قلب خارج نمی شود و احتمال تشکیل لخته خون در قلب یا ورود این لخته از جریان خون به شریان مزانتر روده وجود دارد.

 گیر کردن لخته خون در شریان مزانتر روده باعث بروز ایسکمی روده می شود.

این نوع ایسکمی و بسیار خطرناک، به طور ناگهانی رخ می دهد و درمان اورژانسی لازم دارد.

• فشار خون بالا:

افزایش فشار خون، با آسیب رساندن به  دیواره های رگ ها و عروق قلب، زمینه ساز تشکیل پلاک و لخته خون در عروق می شود.

• دیابت:

قند خون بالا، در طول زمان باعث آسیب به دیواره عروق خونی می شود که کاهش انعطاف پذیری و تنگی عروق مزانتر (تغذیه کننده روده ها) و ابتلا به ایسکمی روده را در پی دارد.

• نکروز (مرگ بافت روده):

وجود لخته های خون در مسیر شریان های مزانتر روده، باعث مسدود شدن یا گرفتگی جریان خون و نرسیدن اکسیژن و مواد غذایی به بافت روده، در نتیجه نکروز یا مرگ بافت روده می شود.

• سایر دلایل

• • انجام جراحی در اندام گوارشی
  • کم آبی شدید بدن و روده
  • افزایش سن: بالای 60 سال
  • مصرف دخانیات، مواد مخدر و سیگار 
  • مصرف مشروبات الکلی

علائم ایسکمی مزانتر روده ها: از درد شکمی تا نکروز و مرگ بافت

در بیماری ایسکمی روده، کاهش یا مسدود شدن جریان خون در رگ های تغذیه کننده روده ها، باعث آسیب شدید به بافت های دستگاه گوارش می شود. شدن بروز علائم به نوع ایسکمی و میزان انسداد رگ ها بستگی دارد.

شناخت سریع و دقیق علائم انواع ایسکمی، برای جلوگیری از عوارض خطرناک و مرگ و میر ناشی از گسترش علائم ایسکمی روده، بسیار ضروری و حیاتی است.

شایع ترین علائم ایسکمی روده بزرگ (کولیت ایسکمیک):

• کرامپ شکم: انقباض و گرفتگی ناگهانی و دردناک عضلات یا بافت های روده
• دل درد های کولیتی: درد های شدید یا ناگهانی پایین شکم در ناحیه روده بزرگ (کولیت)
• درد موضعی در پایین شکم بعد از خوردن غذا یا فعالیت های سنگین بدنی و ورزشی
• اسهال مزمن و اسهال خونی
• خونریزی گوارشی: از بخش های مختلف دستگاه گوارش

• حالت تهوع و استفراغ

شایع ترین علائم ایسکمی مزانتریک حاد:

• درد شدید، ناگهانی و طولانی که اغلب در وسط شکم و روده کوچک، ساعت ها ادامه می یابد.
• حالت تهوع و استفراغ مکرر
• نفخ روده، تورم و حساسیت شدید شکم
• تب و افزایش دمای بدن و شکم
• افزایش ضربان قلب در صورت بروز عفونت و نکروز در بخشی از بافت روده

• اسهال مزمن بدون خونریزی و گاهی اسهال خونی
• افت فشار خون شدید: به علت کاهش خونرسانی یا عفونت ثانویه ناشی از نکروز روده
• بروز علائم عمومی خطرناک تعریق، تب و لرز: به علت التهاب شدید یا نکروز روده 

شایع ترین علائم ایسکمی مزانتریک مزمن و پیشرفته (آنژین روده):

• بروز علائم بعد از غذا خوردن: به علت تنگی تدریجی رگ های روده
• احساس درد روده 20 تا 30 دقیقه پس از خوردن غذا
• نفخ و احساس سنگینی در روده و شکم
• احساس خستگی بعد از غذا خوردن
• حالت تهوع و استفراغ
• بی اشتهایی
• چسبندگی و انسداد روده
• کاهش وزن ناشی از بی اشتهایی: کاهش خونرسانی به روده و عملکرد ضعیف سلول های روده در جذب مواد مغذی و لازم از خون.

شایع ترین علائم ایسکمی ترومبوز ورید مزانتریک (عدم خروج خون از روده):

• درد شکمی موضعی یا منتشر شده در کل شکم
• نفخ و تورم شدید روده و شکم
• حالت تهوع و استفراغ
• اسهال یا اسهال خونی
• افت فشار خون ناگهانی
• احساس سرگیجه، ضعف و بیحالی ناشی از تشدید بیماری

شدید ترین عوارض ایسکمی مزانتر روده ها: نکروز، پریتونیت و سپسیس

دو عارضه بسیار شدید ایسکمی روده؛ سوراخ شدن روده و سپسیس، به درمان اورژانسی و بستری شدن در بخش ICU بیمارستان، برای حفظ حیات بیمار، نیازمند است.

سوراخ شدن دیواره روده: ورود محتویات روده به شکم

پارگی دیواره روده، در اثر کاهش شدید خونرسانی به سلول های روده و نکروز بافتی رخ می دهد که باعث ورود مدفوع، باکتری ها، محتویات درون روده و مواد حاصل از فرایند گوارشی، به درون حفره شکمی می شود.

عوارض شدید سوراخ شدن روده:

• درد شدید و ناگهانی شکمی
• تورم و باد کردن شکم
• حالت تهوع و استفراغ
• تب و افزایش دمای بدن
• افت شدید و ناگهانی فشار خون

سپسیس روده: عفونت شدید و تهدید کننده زندگی بیمار

عفونت شدید و منتشر شده به جریان خون است که اغلب به دلیل عفونت ناشی از نکروز یا سوراخ شدن دیواره روده، اتفاق می افتد. در اثر وضعیت سپسیس؛ سیستم ایمنی بدن به شدت فعال شده، التهاب در کل بدن رخ می دهد و احتمال نارسایی سایر اندام های بدن مانند کلیه، معده، روده و … افزایش می یابد.

عوارض خطرناک سپسیس روده:

• تب شدید و لرز ناشی از انتشار عفونت
• کاهش و افت شدید دمای بدن
• تعریق
• ضربان قلب بالا
• کاهش شدید و افت فشار خون
• ضعف شدید جسمانی
• اغما و بیهوشی

پریتونیت: عفونت شدید شکم

در وضعیت وخیم و بسیار خطرناک پریتونیت، پریتونئوم یعنی پرده ای که شکم و اعضای داخلی شکم را می پوشاند، دچار التهاب و عفونت شدید می شود که به طور جدی زندگی فرد را تهدید می کند.

علل شایع پریتونیت یا عفونت شدید شکم:

• سوراخ شده و پارگی دیواره اندام داخلی درون شکم مانند روده ها، معده، کبد و کلیه؛ نشت محتویات درون اندام به داخل شکم 
• ترکیدن آپاندیس و انتشار عفونت شدید به داخل شکم و جریان خون
• عفونت های باکتریایی بخصوص باکتری های روده
• پریتونیت ثانویه: ضربه شدید به شکم در اثر حادثه یا انجام جراحی منجر به نشت اندام شکمی به درون شکم

ایسکمی مزانتر روده و ارتباط با بیماری های مقعدی: بروز عوارض شایع مقعدی

اگرچه ایسکمی مزانتر روده، یک بیماری گوارشی داخلی- عروقی محسوب می شود؛ اما اختلال جریان خون طبیعی، در اندام گوارشی به خصوص روده ها، تاثیر مستقیمی بر عملکرد طبیعی سایر بخش های دستگاه گوارشی مانند مقعد می گذارد.

اختلال یا کاهش خونرسانی در طولانی مدت، ابتلا به یبوست، اسهال مزمن یا بیماری های التهابی روده مانند کولیت اولسراتیو، کرون و بیماری ایسکمی مزانتر روده، زمینه بروز بیماری های مقعدی مانند هموروئید داخلی و خارجی، شقاق، آبسه، فیستول مقعدی و کیست مویی را فراهم می کند.

ایسکمی مزانتر روده: از آزمایش خون تا تصویر برداری از روده

تشخیص زودهنگام بیماری، برای جلوگیری از بروز عوارض حیاتی و به خطر انداختن جان بیمار، بسیار ضروری است. پزشک برای تشخیص صحیح بیماری، از ترکیب معاینه بالینی و فیزیکی، آزمایش خون و تصویر برداری های پیشرفته استفاده می کند.

آزمایش خون:

افزایش گلبول سفید و لاکتات خون، نشان دهنده بروز التهاب در روده و نکروز (مرگ) بخشی از روده است.

تصویر برداری: سی تی اسکن، سونوگرافی داپلر و MRI

سی تی اسکن (CT SCAN): 

با استفاده از اشعه X، تصاویر دقیقی از روده ها و رگ های خونی برداشته می شود.

ام آر آی MRI:

با امواج مغناطیسی و بدون اشعه، تصاویری با وضوح و دقت بالا، از بافت ها و رگ های خونی برداشته می شود و محل دقیق انسداد یا کاهش فشار خون شناسایی می شود.

سونوگرافی داپلر (Doppler ultrasound):

مشاهده و بررسی شدت، سرعت و جهت جریان خون در رگ های مزانتر روده؛ باعث تشخیص سریع کاهش خونرسانی به بافت روده می شود.

آنژیوگرافی: با تزریق ماده حاجب

با تزریق ماده بدون ضرر حاجب به درون رگ ها، تصاویر دقیقی از محل انسداد رگ های مزانتر روده، گرفته می شود.

مشاهده مستقیم دورن روده ها: آندوسکوپی، کولونوسکوپی و سیگموئیدوسکوپی

مشاهده مستقیم مخاط روده ها و شناسایی محل التهاب، انسداد، لخته خون، خونریزی گوارشی یا نکروز روده با روش های مختلف آندوسکوپی، انجام می شود.

اهمیت تشخیص زود هنگام: جلوگیری از مرگ بافت

مراجعه زودهنگام به پزشک و تشخیص به موقع بیماری؛ از نکروز و از بین رفتن بخشی از بافت روده، سوراخ شدن روده و سپسیس جلوگیری می کند.

عوارض عدم تشخیص و درمان به موقع بیماری:

• نیاز به جراحی های پیچیده در بخش های وسیعی از روده
• گسترش عفونت به سایر اندام
• نارسایی یا از کار افتادن اندام های بدن
• به خطر افتادن زندگی بیمار

سوالات متداول درباره ایسکمی مزانتر روده 

• ایسکمی مزانتر روده چیست و چقدر خطرناک است؟
  ایسکمی مزانتر روده، یعنی کاهش خونرسانی به روده که عوارض خطرناکی مانند مرگ یا نکروز بافت روده، عفونت شدید، خونریزی دستگاه گوارش و حتی مرگ دارد.

• علائم اولیه ایسکمی مزانتر روده چیست؟
  درد شکمی ناگهانی، حالت تهوع و استفراغ، اسهال خونی و مشاهده خون در مدفوع و … از علائم ابتدایی بروز بیماری روده ای ایسکمی هستند.

• آیا افراد مبتلا به بیماری های مقعدی، در معرض ایسکمی روده هم هستند؟
  بیماران مبتلا به بیماری های مقعدی و بیماری های گوارشی، اغلب علائم مشابهی را مشاهده می کنند. در هر نوع بیماری، مراجعه به پزشک و تشخیص دقیق باعث شناسایی نوع بیماری و درمان به موقع و جلوگیری از گسترش بیماری می شود.

• بیماری ایسکمی مزانتر روده، به چه روش هایی تشخیص داده می شود؟
  مراجعه سریع به پزشک و تشخیص دقیق با ترکیبی از معاینه حضوری بیمار، آزمایش خون، آندوسکوپی و تصویر برداری نوع بیماری، شدت و درمان مناسب را تعیین می کند.