شقاق یا فیشر از جمله بیماری ناحیه نشیمنگاهی است. در پاسخ به این سوال که انواع شقاق چیست باید گفت که با توجه به شدت بروز عارضه، شقاق قابل دسته بندی از حاد تا مزمن است.
شقاق حاد؛ مرحلهی آغازین فیشر مقعدی
شقاق حاد، اولین مرحله از آسیب به پوشش حساس کانال مقعد است. لایه داخلی مقعد پوستی بسیار حساس دارد که با کوچکترین کشش یا اصطکاک آسیب می بیند. در شرایط طبیعی، عضلات حلقوی مقعد (اسفنکترها) هنگام دفع مدفوع هماهنگ باز و بسته می شوند، اما در شرایطی که فرد دچار کم آبی، یبوست مزمن یا دفع سخت می شود، فشار زیادی به دیواره مقعد وارد شده و پارگی سطحی ایجاد می گردد.
پارگی اغلب در خط وسط پشتی مقعد رخ می دهد، زیرا در این ناحیه خون رسانی کم است و پوست آسیب پذیری زیادی دارد. با ایجاد زخم، اعصاب حسی فراوانی تحریک شده و دردی سوزاننده، تیز و خنجری مانند ایجاد می شود. شدت درد به حدی است که فرد قادر به نشستن روی صندلی نیست یا از ترس درد، دفع را به تاخیر می اندازد.
این درد باعث میشود عضله اسفنکتر داخلی به طور غیر ارادی منقبض شود. در اثر این انقباض، جریان خون به بافتهای اطراف زخم کاهش مییابد و روند ترمیم کند میشود. به این ترتیب، چرخهای معیوب شکل میگیرد که باعث تداوم و تشدید درد میشود: درد بیشتر موجب انقباض عضله، کاهش خونرسانی و تأخیر در ترمیم زخم میگردد و این تأخیر نیز دوباره درد را افزایش میدهد.
نشانههای شقاق حاد؛ اولین هشدارهای بیماری
- درد شدید هنگام دفع مدفوع
- تداوم درد تا چند دقیقه یا چند ساعت پس از دفع
- خون روشن و تازه روی مدفوع یا دستمال
- احساس سوزش و خارش پس از اجابت مزاج
- ترک باریک، قرمز یا زخممانند در ناحیه خروجی مقعد
روشهای درمان شقاق حاد مقعدی
- استفاده از حمام سیتز به مدت 15 دقیقه پس از هر بار اجابت مزاج
- پرهیز از نشستن زور زدن هنگام دفع مدفوع و نشستن طولانی مدت در توالت
- مصرف دارو های نرمکننده مدفوع برای جلوگیری از فشار هنگام دفع
- استفاده از پمادهای ترمیمکننده موضعی برای تسریع بهبود زخم و کاهش التهاب
- نوشیدن روزانه 8 تا 10 لیوان آب
- مصرف مواد غذایی پر فیبر، میوه، سبزیجات و غلات کامل برای نرم شدن مدفوع
شقاق مزمن؛ زخم عمیق و ماندگار ناحیهی مقعد
شقاق مزمن نتیجه درمان ناکامل شقاق حاد است. در این وضعیت، فرایند ترمیم مختل شده و زخم به پارگی عمیقی تبدیل میشود که ممکن است تا لایههای عضلانی نفوذ کند. بهطور معمول، ترک یا زخمی که بیش از شش هفته تداوم داشته باشد، بهعنوان شقاق مزمن شناخته میشود.
در شقاق مزمن، به دلیل التهاب طولانی مدت، لبه های زخم حالت سفت و ضخیم پیدا می کنند. در کنار زخم، گوشت اضافه ای به نام تگ پوستی دیده می شود. گاهی هم در داخل کانال مقعد نیز برآمدگی کوچکی وجود دارد که در اثر التهاب مزمن ایجاد شده است.
تغییرات بافت مقعد در شقاق یا فیشر مزمن
در شقاق مزمن، عضلهی اسفنکتر داخلی بهطور دائمی منقبض باقی میماند. این انقباض طولانی مدت باعث میشود خون کافی به زخم نرسد. کمبود خونرسانی، باعث کاهش اکسیژن و کمخونی در بافت اطراف زخم میشود و زخم عمق بیشتری پیدا میکند. در موارد شدید، حتی رشتههای عضلانی زیر زخم نیز قابل مشاهده هستند.
برخلاف فیشر یا شقاق حاد که معمولاً با درمان کوتاهمدت بهبود مییابد، شقاق مزمن یک مشکل طولانیمدت است و نیاز به درمان تخصصی دارد.
علائم شقاق مزمن؛ تفاوت با نوع حاد
- درد مداوم مقعد مخصوصا پس از دفع
- احساس فشار یا تنگی مقعد به علت اسپاسم طولانی عضلات
- برجستگی پوستی کوچک یا گوشت اضافه در ابتدای کانال مقعد
- اختلال در نشستن یا انجام فعالیت های روزمره
- خارش یا ترشح ناشی از التهاب مزمن
- خون روشن، به مقدار کم و به صورت لکههای متناوب
- سوزش و درد تیز در ناحیه مقعد
عوارض شقاق مزمن و اهمیت درمان بهموقع آن
- فیستول یا آبسه مقعدی
- تنگی کانال مقعد
- اختلال در کنترل گاز و مدفوع
- اضطراب، خجالت و محدود شدن فعالیتهای روزمره
روشهای درمان شقاق مزمن؛ از دارو تا جراحی
انتخاب روش درمان شقاق مقعدی مزمن باید بر اساس شدت زخم، عمق پارگی، مدت زمان باقی ماندن زخم و وضعیت عمومی بیمار توسط پزشک متخصص تعیین شود.
درمان دارویی شقاق مزمن؛ کاهش درد و التهاب زخم
در روش دارو درمانی، پزشک پمادهای افزایشدهنده گردش خون موضعی و تسکین دهنده عضلات را تجویز می کند. رایجترین داروهای موضعی برای درمان شقاق، نیتروگلیسیرین و دیلتیازم 2% هستند.
این پمادها با کاهش تنش عضلهی اسفنکتر داخلی، فشار داخل کانال مقعد را کاهش میدهند. در نتیجه، خونرسانی به بافتهای اطراف زخم افزایش یافته و اکسیژن و مواد مغذی مورد نیاز سلولها تامین میشود. با این شرایط، زخم بهطور طبیعی ترمیم شده و روند بهبود سریعتر پیش میرود.
تزریق بوتاکس؛ روش غیرجراحی درمان شقاق مزمن
بوتاکس یک روش غیر جراحی و سرپایی برای درمان شقاق مزمن است مخصوص بیمارانی که با درمان دارویی بهبود نمییابند.
- بوتاکس توسط پزشک متخصص مستقیما به عضله اسفنکتر داخلی تزریق میشود.
- عضله به طور موقت فلج میشود و اسپاسم طولانیمدت کاهش مییابد.
- با کاهش فشار مقعد، جریان خون به زخم افزایش پیدا میکند.
- این شرایط، فرصت ترمیم طبیعی شقاق را فراهم می کند.
جراحی LIS؛ روش مؤثر در درمان شقاق مزمن مقاوم
جراحی اسفنکتروتومی داخلی جانبی (LIS) بهعنوان یکی از موثرترین روش درمان شقاق مزمن انجام میشود، بهویژه زمانی که درمانهای دارویی و تزریق بوتاکس نتیجهبخش نباشند.
در جراحی اسفنکتروتومی داخلی جانبی، بخشی کوچکی از عضله اسفنکتر داخلی با دقت برش داده میشود. این کار باعث کاهش فشار داخلی مقعد و افزایش جریان خون به بافت زخم میشود، که ترمیم طبیعی پوست و مخاط مقعد را امکانپذیر میکند. پس از جراحی نیز، رعایت مراقبتهای بعد از عمل برای بهبود سریع و جلوگیری از بازگشت بیماری ضروری است.
لیزر شقاق مزمن؛ درمانی پیشرفته و ایمن
درمان شقاق مقعدی با لیزر به دلیل دقت بالا، کمترین آسیب به بافت سالم اطراف و کاهش درد پس از درمان، جایگزین مناسبی برای روشهای جراحی سنتی محسوب میشود.
مزایای درمان شقاق با لیزر
- کمترین درد
- ترمیم سریع زخم
- احتمال عفونت، خونریزی یا بی اختیاری نسبت به سایر روش ها بسیار پایین
- مناسب شقاق مزمن (زخم های مقاوم به درمان های خانگی و دارویی)
- بدون نیاز به بیهوشی عمومی و بستری
- مناسب بودن هزینه درمان شقاق با لیزر، در مقایسه با جراحی های سنتی
شقاق حاد و مزمن؛ تفاوتهای مهم
شقاق حاد یک زخم سطحی که در عرض شش هفته با درمانهای خانگی یا دارویی بهبود مییابد. در این نوع شقاق، بافت اطراف زخم نرم و طبیعی باقی میماند و جریان خون کافی به ناحیه آسیبدیده وجود دارد. درد شقاق حاد شدید اما گذراست و تنها هنگام دفع یا بلافاصله بعد از آن احساس میشود. به دلیل سطحی بودن زخم، هیچ برجستگی پوستی یا گوشت اضافه در ناحیه مقعد مشاهده نمیشود و پاسخ به درمانهای غیر جراحی بسیار عالی است.
در مقابل، شقاق یا فیشر مزمن یک زخم عمیق و مقاوم به درمان است. بافت اطراف زخم در این نوع سخت و فیبروزه شده و خونرسانی به ناحیه کاهش مییابد. درد شقاق مزمن معمولا نسبت به نوع حاد، کم اما مداوم و طولانی است و پس از دفع نیز ادامه دارد. اغلب همراه با برجستگی کوچک پوستی یا گوشت اضافه در دهانه مقعد دیده میشود و زخم بدون درمان پزشکی خود به خود ترمیم نمیشود. روند درمان شقاق مزمن شامل دارو، تزریق بوتاکس و در صورت نیاز جراحی یا لیزر است، زیرا تنها روشهای حرفه ای میتوانند فشار عضله اسفنکتر داخلی را کاهش داده و خونرسانی مناسب را بازگردانند.
عوامل تشدید انواع شقاق مقعدی
- یبوست مزمن: مدفوع خشک و سفت باعث پارگی پوست حساس و کند شدن روند ترمیم زخم می شود.
- اسهال مداوم: اسهال یا مدفوع مایع و اسیدی، پوست را تحریک کرده و ترک جدید ایجاد می کند.
- بارداری و زایمان طبیعی: فشار و یبوست پس از دوران بارداری و زایمان طبیعی، به عضلات و پوست مقعد آسیب می زند.
- بیماری های زمینه ای: بیماری های التهابی روده مانند کرون و کولیت اولسراتیو، HIV و تومور های مقعد روند درمان را پیچیده و سخت می کنند.
- داروهای خاص: مکمل های آهن، مسکن های دارای کدئین و برخی داروهای ضد افسردگی، یبوست ایجاد می کنند.
- استرس و اضطراب: انقباض غیرارادی پوست مقعد، احتمال ترک خوردگی را افزایش می دهد.
- نشستن یا ایستادن طولانی مدت: باعث کاهش جریان خون لگن و کندی ترمیم زخم می شود.
- رژیم غذایی کم فیبر: مدفوع سفت و سخت روند دفع را دشوار کرده و زخم را عمیق می کند.
- بهداشت نامناسب: خشکی و التهاب پوست مقعد، احتمال ترک خوردگی را افزایش می دهد.
پیشگیری از انواع شقاق مقعدی
- تنظیم ریتم اجابت مزاج: دفع منظم، بدون عجله و در آرامش
- رژیم غذایی پرفیبر: میوه، سبزیجات، حبوبات، غلات سبوس دار
- نوشیدن مایعات: حداقل 2 لیتر آب در روز
- تحرک بدنی: پیاده روی، فعالیت های سبک مثل یوگا و مدیتیشن
- کنترل استرس: خواب منظم و کافی، تنفس های عمیق
- رعایت بهداشت: شستشو با آب ولرم و استفاده از دستمال نرم
- مراقبت ویژه پس از زایمان: جلوگیری از یبوست و زور زدن هنگام دفع مدفوع
سوالات متداول درباره انواع شقاق مقعدی
- آیا شقاق همیشه با خونریزی همراه است؟
خیر؛ شقاق میتواند فقط با درد یا سوزش شدید در ناحیه مقعد ظاهر شود، به ویژه در مراحل ابتدایی یا زمانی که زخم کوچک است.
- آیا شقاق بدون درمان خودبهخود بهبود مییابد؟
احتمال بهبود شقاق مزمن بدون مداخله پزشکی بسیار پایین است. شقاق حاد اغلب با رعایت رژیم غذایی پرفیبر، مصرف کافی مایعات و مراقبتهای ساده خانگی بهبود مییابد. در مقابل، زخم مزمن نیازمند درمانهای تخصصی است و روشهایی مانند دارو درمانی، تزریق بوتاکس یا لیزر درمانی برای ترمیم کامل آن به کار میرود.
