اسهال اغلب میتواند نشانهای از مشکلات و اختلالات گوارشی یا بیماریهای زمینهای باشد و در کودکان و نوزادان بسیار شایع است. این مشکل ممکن است بهخاطر یک عفونت ساده و خفیف ایجاد شود یا نشانه ای از بیماریهای جدی مانند کرون و کولیت اولسراتیو (بیماری های التهابی روده) یا سندروم روده تحریک پذیر باشد.
در ادامه، با راهنماییهای یک پزشک متخصص اطفال، با علتها، علائم، روشهای درمان و نکات پیشگیری از اسهال کودک آشنا میشوید.
علت اسهال در نوزادان و کودکان
اسهال زمانی رخ می دهد که عملکرد رودهها در جذب آب و مواد مغذی مختل گردد. در این حالت، رودهها قادر به جذب مایعات و مواد غذایی نیستند و در نتیجه، مواد هضم نشده و آب اضافی با سرعت بیشتری از بدن دفع میشوند؛ به همین دلیل، مدفوع حالت اسهال یعنی شل و آبکی پیدا میکند.
در کودکان و نوزادان، عوامل زیر موجب بروز این وضعیت شوند:
اسهال ویروس
عفونت های ویروسی جزو شایع ترین دلایل اسهال در کودکان و نوزادان هستند. ویروس هایی مانند روتاویروس، نوروویروس و آدنوویروس باعث اسهال می شوند. روتاویروس اغلب در کودکان زیر 2 سال موجب اسهال، استفراغ و تب می شود.
اسهال باکتریایی
عفونت های باکتریایی مانند اشرشیاکلی، شیگلا، سالمونلا و کامپیلوباکتر جزو علل شایع اسهال در کودکان هستند. این نوع اسهال نسبت به حالت ویروسی شدیدتر است و با تب بالا، درد شکم و گاهی خون در مدفوع همراه می شود.
تاثیر غذا و دارو بر اسهال کودکان
گاهی نیز مصرف غذاهای پرچرب و آلوده، لبنیات فاسد یا شیر خشک نامناسب باعث اسهال می شود. همچنین برخی آنتی بیوتیک های دارویی می توانند با از بین بردن باکتری های مفید روده، باعث اسهال ناشی از دارو شوند.
حساسیت غذایی و اسهال در کودکان
برخی خوراکیها و مواد حساسیتزا میتوانند دستگاه گوارش کودکان و نوزادان را تحریک کرده و باعث اسهال شوند. این خوراکیها شامل تخممرغ، بادامزمینی، گلوتن (پروتئین گندم)، غذاهای تند و پرادویه، آبمیوههای شیرین و شیرینیها هستند.
علاوه بر این، پروتئین شیر پرچرب گاو یا عدم تحمل لاکتوز (قند شیر) نیز میتواند موجب بروز اسهال در کودکان شود.
تفاوت علت اسهال در نوزادان و کودکان
- اسهال در نوزادان زیر شش ماه، معمولا به دلیل شیرخشک نامناسب، اختلالات گوارشی مادرزادی، آلودگی شیشه شیر و ویروس ها بوجود می آید.
- اسهال در کودکان بالای یک سال، معمولا به دلیل مصرف غذاهای آلوده، حساسیت یا آلرژی غذایی، تماس با کودکان دیگر و رعایت نکردن بهداشت دست بوجود می آید.
علائم شایع اسهال در کودکان
اسهال به حالتی گفته می شود که تعداد دفعات دفع مدفوع بیشتر از حد معمول شود و مدفوع حالت شل یا آبکی پیدا کند.
در این شرایط، ممکن است رنگ، بو یا حجم مدفوع نیز نسبت به حالت طبیعی متفاوت باشد.
در کنار تغییر در حالت مدفوع، ممکن است نشانههای دیگری نیز در کودک دیده شود، مانند:
- تب خفیف تا شدید (بالای 30 درجه سانتی گراد)
- درد یا گرفتگی در ناحیه شکم
- تغییر رنگ، بو یا حجم مدفوع
- بی اشتهایی
- حالت تهوع و استفراغ
- حساسیت و ناآرامی
- احساس ناراحتی در مقعد به علت بروز هموروئید (بواسیر) که نیاز فوری به درمان سرپایی بواسیر دارد.
روشهای بررسی و آزمایش برای تشخیص اسهال در کودکان
تشخیص بر اساس شرح حال، معاینه بالینی و در صورت نیاز آزمایشها انجام میشود.
- آزمایش مدفوع: شناسایی وجود خون، چرک، ویروس یا باکتری
- کشت مدفوع: بررسی عفونت باکتریایی در کودک
- الکترولیت خون: ارزیابی کم آبی و اختلالات سدیم و پتاسیم
- آزمایش لاکتوز (قند شیر): در موارد اسهال مزمن
تشخیص اسهال در نوزادان: تفاوت دفع طبیعی و غیرعادی
دفع روزانه چند نوبت مدفوع نرم در نوزادان شیرخوار، بهویژه نوزادانی که از شیر مادر تغذیه می کنند، کاملاً طبیعی است. با این حال، افزایش تعداد دفعات دفع به مقدار زیاد یا حالت آبکی، کفآلود یا حاوی رگههای مخاط مدفوع، میتواند نشانهای از اسهال در نوزاد باشد.
تشخیص اسهال در نوزادان دشوارتر است، زیرا دفعات دفع روزانه زیاد است. پزشک با توجه به قوام، رنگ، بو و دفعات مدفوع تصمیم میگیرد که آیا وضعیت طبیعی است یا نیاز به بررسی بیشتر وجود دارد.
اسهال مزمن در کودکان: بیماریهای زمینهای و علائم آنها
از جمله بیماریها یا مشکلاتی که ممکن است باعث اسهال مزمن در کودکان شوند، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
بیماری های التهابی روده (IBD):
التهاب مزمن روده ها ممکن است موجب اسهال طولانی، درد شکم و کاهش وزن شود.
اختلالات تیروئید یا پانکراس:
اختلال در عملکرد این دو غده باعث مشکلات هضم و اسهال طولانی می شود.
آلرژی به شیر گاو:
واکنش بدن نسبت به پروتئین های شیر گاو باعث روده و اسهال می شود.
سوء جذب مواد غذایی (مانند سلیاک یا کمبود آنزیم ها):
زمانی که بدن قادر به جذب کامل مواد غذایی نیست، اسهال طولانی ایجاد می شود.
عفونت های انگلی مزمن (مانند ژیاردیا):
انگل ها باعث اختلال در هضم و جذب غذا و در نتیجه اسهال مزمن می شوند.
درمان اسهال در کودکان و نوزادان: راهنمای کامل
درمان پزشکی اسهال کودکان
- عفونت های ویروسی: اغلب نیاز به درمان خاصی نیست و تنها کافی است مایعات از دست رفته جبران شود.
- حساسیت یا مشکل عدم جذب مواد مغذی: با اصلاح رژیم غذایی مانند حذف لبنیات یا تغییر نوع شیر خشک
- عفونت های باکتریایی خاص: تجویز آنتی بیوتیک توسط پزشک متخصص در موارد خاص مانند عفونت شدید با شیگلا یا سالمونلا
- اسهال ناشی از مصرف آنتی بیوتیک ها: مصرف پروبیوتیک جهت بازگرداندن تعادل فلور روده
نحوه صحیح مصرف محلول ORS در نوزادان و کودکان
محلول ORS (محلول الکترولیت خوراکی) یکی از بهترین روش های درمان اسهال برای جبران کم آبی بدن کودک در زمان است.
مقدار کم و مکرر بدهید: پس از هر بار دفع اسهال، محلول را در دوزهای کوچک و مکرر به کودک بدهید تا بدن به تدریج مایعات و الکترولیت ها را جذب کند.
- استفاده از قاشق یا سرنگ مخصوص: با استفاده از ابزار مناسب حجم زیاد محلول باعث استفراغ نوزاد نمی شود.
- استفاده از محلول های خانگی تنها با توصیه پزشک: مصرف محلول های خانگی آب و نمک و شیر تنها با تجویز پزشک مجاز است. محلول آماده ORS در داروخانه ها امن تر و دقیق تر هستند.
- بی اشتهایی و استفراغ مکرر: اگر کودک نمی تواند ORS را نگه دارد یا استفراغ مکرر دارد، با پزشک مشورت کنید تا درمان دیگری جایگزین یا تزریق مایعات و الکترولیت انجام شود.
رژیم غذایی مناسب کودکان و نوزادان در دوران اسهال
رعایت رژیم غذایی مناسب در دوران اسهال نقش مهمی در بهبود سریع کودک و جبران کمآبی دارد.
تغذیه نوزادان در هنگام اسهال:
- اگر نوزاد با شیر مادر تغذیه میشود، ادامه دادن شیر مادر در زمان اسهال بسیار مهم است.
- نوزادی که با شیر خشک تغذیه می شود، در صورت تجویز پزشک ممکن است نوع شیر تغییر یابد.
تغذیه کودکان بالای شش ماه هنگام اسهال:
- غذاهای نرم و کم چرب: برنج پخته، سیب زمینی آب پز، سوپ مرغ، هویج پخته، موز و نان تست
- پرهیز از مصرف غذاهای چرب، نوشابه، لبنیات
درمان خانگی اسهال در کودکان
- محلول الکترولیت خوراکی (ORS)
- آب، سوپ رقیق و آب میوه رقیق
- غذاهای ساده و قابل هضم مانند برنج، سیب زمینی پخته، هویج و کدو
- پروتئین های سبک مانند تخم مرغ آب پز، مرغ کم چرب، ماهی نرم
عوارض اسهال در کودکان
اسهال طولانی یا درماننشده باعث بروز عوارض جدی میشود:
- کمآبی بدن (دهیدراتاسیون): خطرناکترین عارضه اسهال، بهویژه در نوزادان
- سوءتغذیه: به دلیل از دست رفتن مواد مغذی و بیاشتهایی
- اختلال در رشد: در اسهال مزمن
- ضعف سیستم ایمنی: در صورت تداوم یا عفونتهای مکرر
- ابتلا به بیماری های مقعدی: هموروئید (بواسیر) و شقاق (فیشر) و …
نشانههای مراجعه فوری به پزشک در اسهال کودکان و نوزادان
در برخی شرایط، درمان اسهال در کودکان و نوزادان نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارد تا از عوارض جدی جلوگیری شود. والدین باید به علائم هشداردهنده زیر توجه کنند:
علائم خطرناک در کودکان و نوزادان:
- تب بالا: دمای بالای 38.5 درجه سانتی گراد
- مدفوع غیرعادی: وجود خون یا مخاط فراوان
- کم آبی بدن: کاهش ادرار، دهان و لب های خشک، چشم فرو رفته و پوست خشک
- بی حالی و خواب آلودگی: کاهش انرژی و گریه بدون اشک
- کاهش یا عدم افزایش وزن در نوزاد
- اسهال طولانی و شدید:
بیش از ۲۴ ساعت در نوزاد زیر شش ماه
بیش از ۸ بار در روز در کودکان بزرگتر - نوزادان زیر ۳ ماه: هر نوع اسهال حتی اگر خفیف به نظر برسد.
راهکارهای موثر برای پیشگیری از اسهال در کودکان و نوزادان
با چند اقدام ساده و روزمره زیر میتوان خطر ابتلای کودک را به میزان قابل توجهی کاهش داد و سلامت او را تضمین کرد:
- شستوشوی دستها قبل از غذا و پس از تعویض پوشک
- ضدعفونی شیشه شیر و پستانک
- جلوگیری از تماس با افراد مبتلا به هر نوع بیماری
- شروع تدریجی غذای کمکی با مواد تازه و تمیز
- تزریق واکسن روتاویروس
- خودداری از مصرف غذاهای خیابانی و آلوده
سوالات متداول درباره اسهال کودکان و نوزادان
- چه زمانی اسهال کودک نگرانکننده است؟
اسهالی که بیش از ۲ روز طول میکشد و با تب بالا، خون در مدفوع یا استفراغ شدید همراه است، نیاز به مراجعه فوری به پزشک متخصص دارد. - مدت زمان معمول اسهال در کودکان چقدر است؟
در اکثر کودکان، اسهال ویروسی معمولاً ۲ تا ۵ روز طول میکشد و به تدریج بهبود پیدا میکند.
- آیا مصرف داروهای ضد اسهال برای کودکان ایمن است؟
در کودکان، مصرف خودسرانه داروهای ضد اسهال توصیه نمیشود و تنها با نظر پزشک مجاز است.
