عمل جراحی اسفنکتروتومی شقاق مقعدی: از مراحل انجام تا عوارض و درمان

شقاق مقعد، یکی از مشکلات شایع سیستم گوارشی است که در ناحیه مقعد، بروز می کند و به علت شرایط آزار دهنده و دردناک، روند زندگی عادی فرد رو مختل می کند.

درمان خانگی شقاق مقعدی؛ شامل درمان هایی مانند رعایت رژیم غذایی، نشستن در لگن آبگرم یا حمام سیتز، داشتن تحرک کافی و انجام و ورزش های منظم روزانه، مصرف روان کننده های روده و ملین های گیاهی و شیمیایی، استعمال قرص ها و پمادهای مسکن می باشد که روش های ساده، موثر و در دسترس می باشند.

در صورت کارساز نبودن این درمان ها، گزینه طلایی برای درمان شقاق یا فیشر مقعدی، اسفنکتروتومی است و یا در صورت لزوم درمان شقاق با لیزر.

شقاق مقعدی چیست: علائم و علل بروز

شقاق چیست؟ شقاق مقعدی یا فیشر، به شکل یک شکاف یا بریدگی خطی باریک و ریز، در لایه مخاطی کانال مقعد یا اطراف مقعد بروز می کند.

شایع ترین علائم شقاق مقعدی:

• درد شدید خنجر مانند هنگام دفع مدفوع و بعد از آن
• سوزش و خارش آزاردهنده
• خونریزی خفیف مقعدی 
• اسپاسم عضلانی مربوط به اسفنکتر های داخلی و خارجی مقعد 

مهم ترین دلایل و علل بروز شقاق مقعدی:

• ابتلا به یبوست و اسهال مزمن
• زایمان های سخت
• عدم رعایت رژیم غذایی
• بلند کردن اجسام سنگین، فعالیت های و ورزش های سنگین
• عوارض پس از جراحی های مختلف

اسفنکتروتومی داخلی جانبی مقعد: جراحی موثر در درمان شقاق مقعدی

اسفنکتروتومی داخلی جانبی، با کاهش فشار عضله اسفنکتر داخلی؛ شدت جریان و گردش خون را در عضلات مقعد بهبود بخشیده و اجازه میدهد تا زخم به طور طبیعی ترمیم شود.

این روش درمانی، نه تنها باعث کاهش چشمگیر درد می شود بلکه باعث تسریع روند ترمیم و بهبودی کامل زخم شقاق می شود.

اسفنکتروتومی؛ بررسی میزان تاثیر بر شقاق مقعدی

عمل اسفنکتروتومی داخلی جانبی، منجر به افزایش نرخ بهبودی کامل در 95% تا 98% بیماران، در ظرف مدت 4 تا 6 هفته، می شود.

طبق آمار و تحقیقات انجام شده در بیمارستان های اروپا، 92% بیماران درمان شده به این روش، پس از گذشت 6 ماه، از بین رفتن درد مزمن شقاق و بازگشت سریع به زندگی، گزارش رضایت “عالی” داده اند.

نرخ عود عمل اسفنکتروتومی داخلی جانبی:

میزان عود شقاق بعد از انجام عمل اسفنکتروتومی داخلی جانبی، در بلند مدت فقط 2% تا 7% گزارش شده است.

تحقیقات دانشگاه هاروارد در  سال 2024، نشان می دهد که حدود 70% موارد بازگشت علائم شقاق مقعدی، با رعایت رژیم غذایی کنترل می شود. گنجاندن روزانه 30 گرم فیبر در رژیم غذایی، خطر و ریسک ابتلا به شقاق مجدد را تا 50% کاهش می دهد و این موضوع نشان دهنده اهمیت پیروی از سبک زندگی سالم است.

زمان مناسب عمل اسفنکتروتومی: معیار های انجام عمل

زمان مناسب برای انجام عمل اسفنکتروتومی، بعد از گذشت حداقل 6 تا 8 هفته از شروع درمان های خانگی، دارویی و تزریق بوتاکس تعیین می شود. برای کاهش عوارض در شقاق های مزمن، با ارزیابی دقیق وضعیت اسفنکتر مقعدی، این مدت بیش از 8 هفته در نظر گرفته می شود.

در بیماران کاندید این عمل، عملکرد اسفنکتر های مقعدی باید نرمال باشد. برای بیماران دچار بی اختیاری مدفوع، این عمل توصیه نمی شود.

در موارد شدید شقاق با اسپاسم بالا و فشار استراحت بیش از ۱۰۰ میلی متر جیوه، عمل باید زودتر انجام شود.

۳ روش موثر عمل اسفنکتروتومی شقاق مقعدی

عمل اسفنکتروتومی داخلی جانبی، عمل ساده و سرپایی است و تحت بی حسی موضعی یا عمومی و در طی زمان 30 دقیقه، انجام می شود.

در روش های مختلف عمل اسفنکتروتومی داخلی جانبی، جراح متخصص، بخشی از عضله اسفنکتر داخلی مقعد را برش می دهد. این کار باعث کاهش فشار عضله اسفنکتر و افزایش خونرسانی به بافت مقعد می شود.

بهبود جریان خون موضعی مقعد، مانند پمپ اکسیژن یا باز کردن شیر بسته، باعث تسریع در ترمیم زخم می شود.

روش های عمل اسفنکتروتومی: انتخاب تکنیک های مختلف و موثر

انتخاب روش عمل اسفنکتروتومی داخلی جانبی، به تجربه جراح و وضعیت سلامتی بیمار بستگی دارد.

روش باز اسفنکتروتومی (Open LIS):

در این روش، با برش کوچکی در لبه مقعد، عضله اسفنکتر داخلی مقعد، مستقیما بریده می شود. از مزایای این عمل، دید مطلوب جراح است.

انجام این روش، در بیماران مبتلا به شقاق مزمن، تا 97% بهبودی را فراهم می کند.

روش بسته اسفنکتروتومی (Close LIS):

اما در این روش، با زدن برش ریزی، تیغی زیر پوستی وارد شده و عضله اسفنکتر داخلی بدون باز کردن کامل، بریده می شود. نتیجه این عمل، کاهش احساس درد و بهبودی سریع در عرض یک هفته است.

روش Tailoerd/ Minimal LIS:

این روش، یک روش مدرن و سفارشی است که برای کاهش عوارض بعد از جراحی، تنها بخشی از اسفنکتر و به اندازه طول زخم شقاق، بریده می شود.

در بررسی 500 بیمار درمان شده به این روش، عوارض کلی تنها 3% و بی اختیاری موقتی در کنترل گاز روده فقط 0.5% مشاهده شده است.

عوارض عمل اسفنکتروتومی شقاق مقعدی: بررسی خطرات احتمالی

گرچه این نوع عمل با نرخ موفقیت بیش از 95%، به عنوان درمانی ایمن و موثری شناخته می شود، اما آگاهی از عوارض موقتی، به مدیریت و کنترل عوارض بعد از عمل، کمک می کند.

شایع ترین عوارض عمل اسفنکتروتومی شقاق مقعدی:

• بی اختیاری در کنترل مدفوع و گاز روده:

رایج ترین نگرانی در عمل اسفنکتروتومی شقاق، بی اختیاری مدفوع یا مدفوع شل و بی اختیاری در کنترل دفع گاز روده است.

این عارضه در 10 تا 20% بیماران رخ می دهد. زایمان های سخت و متعدد، باعث افزایش این ریسک می شود.

• خونریزی از زخم شقاق مقعدی عمل شده:

خونریزی از محل زخم شقاق بعد از عمل اسفنکتروتومی، در 5% بیماران دیده می شود. این عارضه نادر در اثر بریدگی عروق خونی کوچک مقعد بروز می کند و با بخیه زدن برطرف می شود.

• عفونت:

ریسک بروز عفونت زخم شقاق، کم و در حدود 2% است. در روش بسته عمل اسفنکتروتومی، آبسه پری آنال یا فیستول مقعدی دیده می شود که با تجویز آنتی بیوتیک مناسب، درمان می شود.

• تاخیر در روند بهبودی و ترمیم زخم شقاق مقعدی:

در برخی از بیماران، سرعت بهبود زخم، کند و آهسته پیش می رود. دلیل اصلی این عارضه، ابتلا به بیماری های گوارشی مانند اسهال و یبوست و یا دریافت مقدار کمی فیبر از منابع غذایی است. مصرف زیاد نوشیدنی های سالم و بدون قند و الکل و همچنین مصرف فیبر (30 گرم) در روز، از بروز این مشکل جلوگیری می کند.

• احساس درد موقتی:

احساس درد بعد از عمل اسفنکتروتومی، کاهش  پیدا می کند و قابل مقایسه با درد شقاق قبل از عمل نیست. در اغلب بیماران درمان شده، تا چند ساعت بعد از عمل درد با مصرف مسکن های تجویزی، کاهش می یابد.

• عود و بازگشت مجدد شقاق مقعدی:

رعایت نکات بهداشتی و مراقبتی بعد از عمل، باعث کاهش میزان عود شقاق، می شود.

با این وجود در 3% تا 8% موارد، عود مجدد شقاق با درمان های ساده، قابل کنترل است.

• بروز آبسه و فیستول مقعدی:

  در صورت بروز علائم آبسه و فیستول؛ عمل فیستول و آبسه در سریع ترین زمان باید انجام شود.
  درمان فیستول با لیزر و همچنین لیزر درمانی آبسه، از موثرترین روش های درمان است.

جایگزین های عمل اسفنکتروتومی: روش های غیر جراحی شقاق مقعدی

گزینه های درمان شقاق بدون جراحی، برای بیماران با ریسک بالا، مناسب است. در این روش ها، بدون برش، فشار اسفنکتر مقعدی، برداشته می شود.

• تزریق بوتاکس:

بوتاکس مقعدی، عضله اسفنکتر را به طور موقتی فلج و بی حس می کند. تزریق بوتاکس، ریسک بی اختیاری کنترل مدفوع و گاز روده را به دنبال ندارد.

• درمان دارویی موضعی:

تجویز و مصرف پماد موضعی مقعد به نام دیلتیازم یا GTN، با افزایش جریان خون در مقعد، باعث درمان شقاق های تازه می شود. به همراه استعمال پماد، رعایت رژیم غذایی پر فیبر، به درمان موثر شقاق، کمک می کند.

• فیشرکتومی شقاق مقعدی بدون اسفنکتروتومی:

برداشتن بافت زخم شقاق بدون برش عضله اسفنکتر مقعدی، اسفنکتر را حفظ می کند و ریسک بی اختیاری کنترل مدفوع و گاز روده، در این روش وجود ندارد.

• گشاد کردن کنترل شده مقعد (Anal Dilatation):

روشی قدیمی و موثر در برخی موارد است. مشکل این روش، ریسک بالای بی اختیاری مدفوع و گاز روده است.

دوران نقاهت پس از عمل اسفنکتروتومی شقاق مقعدی: مراقبت های موثر

رعایت نکته های مراقبتی کلیدی پس از عمل اسفنکتروتومی شقاق، باعث بهبودی کامل و سریع بیماری می شود.

مهم ترین مراقبت های موثر  پس از عمل اسفنکتروتومی شقاق مقعدی:

• مصرف ملین های مناسب: جلوگیری از ابتلا به یبوست
• مصرف فیبر فراوان: میوه ها و سبزیجات تازه، حبوبات و غلات کامل، نان های سبوس دار و …
• نوشیدن آب فراوان: آب و آب میوه های بدون الکل و بدون قند
• حمام سیتز: نشستن در لگن آب گرم روزانه 15 تا 20 دقیقه و 2 بار در روز. در صورت توصیه پزشک کمی بتادین در آبگرم ریخته می شود.
• جلوگیری از زور زدن هنگام اجابت مزاج و فشار زیاد به مقعد برای دفع مدفوع
• پیاده روی منظم روزانه به مدت 20 دقیقه

سوالات متداول درباره عمل جراحی اسفنکتروتومی شقاق مقعدی

• آیا بعد از عمل اسفنکتروتومی شقاق، امکان بی اختیاری دائمی مدفوع و گاز وجود دارد؟
  در موارد نادری، بی اختیاری موقتی روی می دهد که با تمرینات کف لگن بهبود می یابد.

• آیا بعد از عمل اسفنکتروتومی شقاق مقعدی، رژیم غذایی باید تغییر پیدا کند؟
  رعایت رژیم غذایی سرشار از فیبر و افزودن میوه ها، سبزیجات تازه و نان های سبوس دار، مصرف آب زیاد، به بهبود و ترمیم زخم شقاق و جلوگیری از ابتلای مجدد به شقاق کمک می کند.

• آیا جراحی اسفنکتروتومی، برای همه بیماران مبتلا به شقاق مناسب است؟
  خیر. برای بیماران مبتلا به شقاق که به بی اختیاری شدید مدفوع یا بیماری های زمینه ای، دچار هستند، گزینه های دیگری نیز وجود دارد مانند لیزر درمانی.